Kabala i masonerija – gde se zaista dodiruju?

Kabala (Kabbalah) i masonerija nisu isto učenje niti imaju zajedničko poreklo, ali su se u pojedinim evropskim ezoterijskim strujama dodirivale kroz simboliku, moralnu filozofiju i tumačenje čovekovog unutrašnjeg usavršavanja. Njihovu vezu zato valja posmatrati istorijski, preko tekstova i autora, a ne kao dokaz skrivene uprave ili jedinstvene tajne tradicije.

O autoru

Ovaj tekst nema jednog autora u uobičajenom smislu, jer obrađuje pitanje koje pripada istoriji religijskih ideja, filozofiji simbolizma i literaturi o slobodnom zidarstvu. Za razumevanje teme naročito su značajni pisci koji su nastojali da masonske simbole čitaju u širem okviru zapadne ezoterijske tradicije.

Vilmsherst (W. L. Wilmshurst) pristupao je slobodnom zidarstvu pre svega kao moralnom i unutrašnjem putu, dok je Menli Palmer Hol (Manly Palmer Hall) obrađivao veze između filozofskih škola, religijskih predanja i simboličkih sistema. Elifas Levi (Éliphas Lévi) pripada važnim autorima modernog okultnog preporoda XIX veka, a Albert Maki (Albert G. Mackey) ostaje značajan zbog enciklopedijskog i istorijskog pristupa masonskoj građi. Njihova dela ne treba čitati kao jedinstven doktrinarni korpus: razlikuju se po nameri, izvorima i tumačiteljskom postupku.

Kabala i masonerija u istoriji ideja

Kabala je širok naziv za slojevitu jevrejsku mističku i tumačiteljsku tradiciju, vezanu za čitanje svetih tekstova, odnos božanskog i sveta, stvaranje i čovekovo mesto u poretku postojanja. Njene klasične forme razvijale su se unutar jevrejskog religijskog i kulturnog prostora. Zato je pogrešno svesti kabalu na opšti skup tajnih simbola dostupnih svakom ezoterijskom sistemu.

Slobodno zidarstvo je, nasuprot tome, bratstvena i etička tradicija koja se u svom savremenom obliku oblikovala u Evropi ranog novog veka. Njegov prepoznatljiv jezik koristi građevinske slike – hram, kamen, alat, mera i svetlost – kao podsticaj za razmišljanje o karakteru, dužnosti, znanju i odnosu prema zajednici. Masonske knjige zato često traže strpljivo čitanje simbola, a ne traganje za senzacionalnim objašnjenjima.

Dodir kabale i masonerije javlja se ponajviše kroz kasnija tumačenja. Od renesanse je postojala hrišćanska kabala (Christian Kabbalah), odnosno nastojanje pojedinih hrišćanskih mislilaca da kabalističke pojmove uključe u sopstvene teološke i filozofske okvire. U XIX i početkom XX veka, hermetički i ezoterijski autori dodatno su povezivali kabalističke slike sa alhemijom, tarotom, astrologijom i različitim inicijacijskim sistemima.

Takva povezivanja imaju istorijski značaj, ali nisu isto što i izvornost jevrejske kabale niti predstavljaju obavezno učenje svih masonskih obedijencija. Upravo tu nastaje najčešća zabuna: kasniji komentari često se uzimaju kao da objašnjavaju početak tradicije. Ozbiljno čitanje najpre razdvaja izvore, zatim proverava vreme nastanka teksta, a tek onda upoređuje motive.

Simbol hrama i jezik stvaranja

Motiv hrama zauzima važno mesto u biblijskoj, jevrejskoj, hrišćanskoj i masonskoj simbolici, ali njegovo značenje nije svuda jednako. U masonskom jeziku hram je često slika rada na vlastitoj izgradnji i uređenju zajednice. U kabalističkim tekstovima pitanja svetosti, stvaranja i božanskog prisustva pripadaju drugačijem religijskom horizontu i čitaju se kroz sopstvenu tradiciju komentara.

Sličnost jednog simbola nije dokaz da dva sistema govore isto. Simboli putuju između jezika, epoha i škola, pri čemu menjaju naglasak. Zato je korisnije pitati kako određeni autor tumači hram, svetlost ili broj, nego unapred pretpostaviti da svi ti pojmovi imaju jedno skriveno značenje.

Šta je zajedničko, a šta nije

Kabala i masonerija mogu biti povezane na nivou simboličkog rečnika, interesa za moralno sazrevanje i sklonosti ka slojevitom čitanju tradicije. U oba područja čitalac nailazi na slike koje nisu iscrpljene doslovnim značenjem. Svetlost, mera, red, ime, reč i gradnja mogu otvoriti filozofska pitanja o znanju, odgovornosti i granicama ljudskog razumevanja.

Međutim, razlike su podjednako važne. Kabala pripada konkretnoj jevrejskoj tradiciji, sa sopstvenim tekstovima, jezicima, komentarima i verskim okvirom. Slobodno zidarstvo nije zamena za tu tradiciju, niti se može objasniti samo kabalističkim uticajima. Ono je kroz svoju istoriju primilo različite filozofske i simboličke uticaje, ali se ne svodi ni na jedan od njih.

Treba razlikovati i tri nivoa na kojima se tema obično pojavljuje. Prvi je istorijski: da li postoji dokaz da je određeni autor ili krug poznavao kabalističku literaturu. Drugi je tumačiteljski: kako kasniji pisac koristi kabalističke pojmove da objasni masonski simbol. Treći je popularni: pojednostavljeno poistovećivanje svega što deluje tajanstveno. Upravo je treći nivo najrasprostranjeniji, a najmanje pouzdan.

Kako čitati temu bez senzacionalizma

Dobar početak nije pitanje ko navodno čuva tajnu, već koji tekst govori, kada je nastao i u kakvom je kontekstu čitan. Kada autor upotrebi pojam kabale, potrebno je utvrditi da li govori o jevrejskoj kabali, hrišćanskoj kabali ili o modernoj ezoterijskoj sintezi. Te razlike menjaju smisao gotovo svake tvrdnje o vezi kabale i masonerije.

Korisno je čitati uporedo istorijske preglede slobodnog zidarstva i dela posvećena simboličkom tumačenju. Istorijski pregled postavlja granice: pokazuje razvoj ustanova, ideja i književnosti. Simbolička studija zatim objašnjava zašto su određeni motivi privlačili autore koji su u masoneriji videli više od društvene forme.

Čitalac ne mora unapred prihvatiti svako tumačenje da bi iz njega nešto naučio. Ozbiljna literatura dopušta pitanje, poređenje i neslaganje. Njena vrednost je u tome što pruža izvore i pojmove za samostalniji sud, umesto da nejasnoću pretvara u privid posebnog znanja.

U izdavačkom izboru Paleje, dela o hermetizmu, kabali i slobodnom zidarstvu mogu se čitati upravo na taj način: kao različiti glasovi unutar duge istorije ideja. Njihovo povezivanje zahteva meru, jer plodna analogija nije isto što i istorijska činjenica.

Kome je knjiga namenjena

Literatura o kabali i masoneriji namenjena je čitaocima koji žele da razumeju simboliku slobodnog zidarstva bez teorija zavere i bez površnih pojednostavljenja. Korisna je istraživačima religije, filozofije i hermetizma, kao i kandidatima i pripadnicima bratstva koji žele širi kulturni okvir za masonske knjige.

Početnicima će najviše koristiti pristupačan istorijski pregled, uz jedan pažljivo odabran tekst o simbolima. Iskusniji čitaoci mogu upoređivati Vilmsherstova tumačenja sa enciklopedijskim pristupom Makija i širim ezoterijskim pregledima Hola. Za oba kruga važi isto pravilo: prvo utvrditi o kojoj tradiciji autor govori, a zatim pratiti njegov argument.

Pitanja i odgovori

Da li je kabala temelj slobodnog zidarstva?

Ne. Slobodno zidarstvo ima sopstveni istorijski razvoj i ne može se svesti na kabalu. Kabalistički pojmovi pojavljuju se u pojedinim kasnijim ezoterijskim i simboličkim tumačenjima masonerije, ali to nije dokaz da je kabala njen jedini ili izvorni temelj.

Zašto se u masonskim knjigama pominju kabalistički simboli?

Pojedini autori koriste kabalističke slike kao uporedni jezik za razmatranje svetlosti, reda, stvaranja, imena i čovekovog usavršavanja. Takav postupak može biti filozofski zanimljiv, ali zahteva razlikovanje izvornog značenja pojma od značenja koje mu autor daje u novom kontekstu.

Odakle treba početi sa čitanjem?

Počnite od knjige koja jasno razlikuje istoriju slobodnog zidarstva od simboličke interpretacije. Posle toga ima smisla preći na Vilmsherstova dela i druge autore koji obrađuju unutrašnji smisao masonskih simbola. Kabalu je najbolje upoznavati kroz literaturu koja poštuje njen jevrejski istorijski i tekstualni okvir.

Najbolji naredni korak jeste izbor naslova prema pitanju koje vas zaista zanima: istorija bratstva, tumačenje simbola ili razvoj zapadne ezoterijske misli. Tek kada se ti nivoi ne mešaju, kabala i masonerija prestaju da budu maglovita etiketa i postaju tema vredna ozbiljnog čitanja.