Koje vrste joge postoje i koja je razlika?

Vrste joge i razlika među njima ne svode se na izbor položaja tela. Reč je o različitim putevima koji u indijskoj tradiciji stavljaju naglasak na disciplinu, delovanje, predanost, proučavanje ili sabranost uma. U praksi se ti putevi često dodiruju, ali polaze od različitih pitanja o čoveku i njegovom razvoju.

O autoru

Za razumevanje klasične podele joge nezaobilazno je ime Patanđali (Patañjali), kome se tradicionalno pripisuju Joga sutre (Yoga Sūtra). O ovom autoru nema dovoljno pouzdanih biografskih podataka da bi se mogla sastaviti čvrsta životna priča, ali je delo koje nosi njegovo ime postalo jedno od ključnih polazišta za razmatranje radža joge.

Patanđalijev sažet stil nije priručnik za brzo upoznavanje sa savremenim časovima joge. On izlaže filozofski okvir: prirodu uma, disciplinu pažnje, prepreke na putu i cilj jogijskog razlučivanja. Zato se Joga sutre čitaju sporije, uz komentare i upoređivanje sa širim nasleđem indijske filozofije.

Kada se govori o vrstama joge, korisno je imati na umu da nazivi nisu uvek označavali strogo odvojene škole. Tokom dugog razvoja indijskih religijskih i filozofskih tradicija, isti pojam mogao je dobiti različit naglasak kod različitih učitelja, tekstova i zajednica.

Vrste joge: razlika polazi od glavnog puta

Hata joga i mesto tela u tradiciji

Hata joga (haṭha yoga) danas je najprepoznatljiviji naziv, jer se u savremenom okruženju često povezuje sa radom na držanju tela, pokretu i disanju. Ipak, svesti je samo na fizičku vežbu bilo bi istorijski preusko. Klasični tekstovi hata joge pripadaju širem asketskom i tantričkom kulturnom prostoru, u kojem telo nije posmatrano kao sporedna tema, već kao deo discipline.

Razlika između hata joge i drugih oblika joge jeste u tome što ona naročito razvija telesnu i dahovnu stranu prakse, ali ozbiljna literatura je ne predstavlja kao odvojenu od etike, usmerenosti uma i učiteljskog vođstva. Savremeni časovi pod istim imenom mogu se znatno razlikovati: neki su više usmereni na pokretljivost i držanje, dok drugi nastoje da ostanu bliži tradicionalnoj terminologiji i tekstovima.

Čitalac koji želi da razume hata jogu trebalo bi da razlikuje istorijski pojam od marketinške oznake. Naziv na rasporedu časa sam po sebi ne govori dovoljno o metodu, izvorima ni načinu podučavanja.

Radža joga i Patanđalijev okvir

Radža joga (rāja yoga) često se u popularnim prikazima predstavlja kao „kraljevski put”, ali je korisnije reći da se u savremenoj upotrebi njome obično označava sistematski rad na sabiranju i razumevanju uma, naročito u vezi sa Patanđalijevim Joga sutrama. Njena glavna tema nije spoljašnji oblik vežbe, nego unutrašnja disciplina i filozofska analiza iskustva.

Patanđalijev sistem poznat je po osmostrukom putu, ali taj niz ne treba čitati kao jednostavnu listu zadataka. Reč je o povezanim oblastima koje obuhvataju etička načela, ličnu disciplinu, odnos prema telu, pažnji i meditativnoj sabranosti. Bez komentara i šireg konteksta, pojedini izrazi lako se tumače prema savremenim očekivanjima, a ne prema značenju koje imaju u tekstu.

Za čitaoca je glavna razlika jasna: hata joga otvara pitanje discipline tela i daha, dok radža joga snažnije usmerava pažnju na filozofiju uma i metod unutrašnjeg sabiranja. Te granice nisu neprobojne. Mnogi ozbiljni učitelji i tekstovi ne vide telo i um kao suprotstavljene oblasti.

Karma, bhakti i đnana joga

Karma joga (karma yoga) stavlja u središte delovanje i odnos prema plodovima delovanja. Njeno klasično mesto u široj indijskoj književnosti naročito je vidljivo u Bhagavadgiti (Bhagavadgītā), gde se razmatra kako čovek može delovati odgovorno, a da ne bude potpuno vezan za ličnu korist, uspeh ili neuspeh. Ovaj put ne znači povlačenje iz sveta, već preispitivanje motiva i dužnosti.

Bhakti joga (bhakti yoga) polazi od predanosti i odnosa prema božanskom. Ona nije isto što i opšta emotivnost, niti se može svesti na jednu religijsku formu. Njeni tekstovi i istorijski oblici veoma su raznoliki, a za razumevanje je važno videti ulogu pesništva, molitve, zajednice i teološke misli unutar pojedinih tradicija.

Đnana joga (jñāna yoga) usmerena je na znanje, razlučivanje i filozofsko ispitivanje. Ovde „znanje” ne označava puko prikupljanje podataka, već pitanje identiteta, stvarnosti i granica uobičajenog opažanja. U vedantskim tumačenjima ona je povezana sa proučavanjem tekstova i promišljanjem, pa čitaocu naročito koristi izdanje koje nudi pouzdan prevod, uvod i objašnjenja ključnih pojmova.

Razlika između ove tri joge najlakše se pamti prema njihovom naglasku: karma joga razmatra delovanje, bhakti joga predanost, a đnana joga znanje i razlučivanje. Ipak, klasični izvori ih često ne prikazuju kao suparničke izbore. Čovek može proučavati, delovati i negovati predanost, pri čemu jedna dimenzija u određenom periodu dobija veću važnost.

Zašto savremene oznake stvaraju zabunu

Nazivi kao što su vinjasa joga (vinyāsa yoga), aštanga joga (aṣṭāṅga yoga), jin joga (yin yoga) ili restorativna joga pripadaju uglavnom savremenom jeziku škola i metoda. Neki od tih naziva oslanjaju se na stariju terminologiju, ali ne predstavljaju nužno isto što i klasične podele na hata, radža, karma, bhakti i đnana jogu.

Posebnu zabunu stvara izraz „aštanga”. Kod Patanđalija on označava osmostruki okvir, dok se u savremenom kontekstu može odnositi na određeni sistem telesne prakse. Zbog toga je pri izboru knjige ili škole dobro proveriti da li se govori o filozofskom terminu, istorijskoj tradiciji ili modernom metodu podučavanja.

Ozbiljno čitanje ne traži da se čitalac odmah opredeli za jednu vrstu joge. Mnogo je korisnije najpre razumeti osnovne razlike, zatim upoznati izvore i komentare, pa tek onda proceniti koji pristup odgovara njegovom interesovanju. Nekoga će privući Patanđalijeva sažetost, drugoga filozofski razgovori Bhagavadgite, a trećega istorija hata joga tekstova.

Kome je knjiga namenjena

Literatura o vrstama joge namenjena je početnicima koji žele da razlikuju osnovne pojmove pre prvog ozbiljnijeg čitanja, ali i predavačima i dugogodišnjim praktičarima kojima je potreban jasniji istorijski okvir. Korisna je studentima filozofije, religije i kulture, kao i čitaocima koje zanimaju vedska znanja bez pojednostavljivanja složenih tradicija.

Za početnika je najprikladnije izdanje koje ne obećava prečice, već objašnjava kontekst i razlikuje izvorni tekst od kasnijeg tumačenja. Iskusniji čitalac može tražiti komentare uz joga sutre, uporedna čitanja Bhagavadgite i radove o razvoju hata joge. U oba slučaja, vrednost knjige meri se preciznošću prevoda, jasnoćom beležaka i poštovanjem prema izvorima.

Pitanja i odgovori

Da li je hata joga isto što i joga u savremenim studijima?

Ne nužno. Hata joga je istorijski širi pojam od načina na koji se danas koristi u rasporedima časova. Savremeni programi mogu imati različite ciljeve, intenzitet i odnos prema klasičnim tekstovima.

Da li se mora izabrati samo jedna vrsta joge?

Ne. Klasična literatura često povezuje delovanje, predanost, znanje i disciplinu uma. Podela na vrste joge pomaže razumevanju naglasaka, ali ne mora značiti trajno i isključivo opredeljenje.

Od koje knjige početi?

Za filozofski okvir prirodno polazište su Patanđalijeve Joga sutre uz pouzdan komentar. Za šire razumevanje puteva karme, bhakti i đnane značajno mesto ima Bhagavadgita. Pre izbora vredi pogledati opis izdanja i proveriti da li knjiga nudi uvod, beleške i objašnjenje izvora.

U katalogu Paleje čitalac može potražiti naslove iz oblasti joge i vedskih znanja prema tome da li ga više zanimaju joga sutre, indijska filozofija ili istorijski izvori hata joge. Praksa se uči kod kvalifikovanog predavača, a kod tegoba se obraća lekaru.