Meditacija: koja je razlika u odnosu na kontemplaciju?

Razlika između meditacije, koncentracije i kontemplacije nije samo pitanje naziva: svaka reč označava drugačiji odnos prema pažnji, predmetu posmatranja i cilju rada. Kada čitalac pretražuje izraz „meditacija razlika“, najčešće želi da razluči savremenu opštu upotrebu od preciznijih pojmova koje nalazimo u filozofskoj i joga literaturi.

O autoru

Patanđali (Patañjali) tradicionalno se navodi kao autor dela poznatog pod naslovom Joga sutre. Reč je o sažetom tekstu čije su formule vekovima tumačene u različitim komentatorskim školama. Zato Patanđalijev spis nije priručnik koji se može svesti na jednu savremenu definiciju meditacije, već polazište za razumevanje odnosa discipline pažnje, sabranosti i dubljeg razmatranja.

Važno je zadržati meru u čitanju ovog dela. Pojmovi koji se u prevodu sreću kao koncentracija, meditacija ili udubljenje pripadaju određenom filozofskom sistemu. Njihovo značenje zavisi od mesta koje imaju u celini Joga sutri, kao i od komentara koji objašnjavaju jezik i pretpostavke teksta. Prevod zato nikada nije puka zamena jedne reči drugom.

Meditacija i razlika u odnosu na koncentraciju

U svakodnevnom govoru meditacija često označava svaki postupak u kojem osoba sedi mirno, obraća pažnju na disanje, misao, sliku ili zvuk. Takva široka upotreba može biti korisna za početno snalaženje, ali ne razlikuje dovoljno jasno pojedine postupke i tradicije.

Koncentracija, u najopštijem smislu, označava usmeravanje pažnje na određen predmet. Taj predmet može biti pojam, tekst, simbol, pitanje ili opažaj. Naglasak je na održavanju pažnje i vraćanju temi kada se ona raspe. U Patanđalijevoj terminologiji za takvo vezivanje uma uz određeno mesto ili sadržaj koristi se pojam dharana (dhāraṇā).

Meditacija se u užem, klasičnom smislu ne mora poistovetiti sa tim početnim usmeravanjem. U okviru joga sutri, dhjana (dhyāna) označava neprekidniji tok pažnje prema predmetu. Razlika nije u spoljašnjem izgledu osobe koja praktikuje, već u načinu na koji se opisuje trajanje i povezanost pažnje sa predmetom razmatranja.

Ova razlika je naročito važna za čitaoca koji bira knjigu. Naslov namenjen opštoj publici može pod meditacijom podrazumevati širok skup pristupa, dok će filozofski komentar istu reč smestiti u strogo određen niz pojmova. Nijedan pristup nije sam po sebi pogrešan, ali nisu istoznačni i ne odgovaraju na isto pitanje.

Kontemplacija nije samo druga reč za meditaciju

Kontemplacija se u evropskoj filozofskoj i religijskoj književnosti koristi u više značenja. Najčešće označava sabrano razmatranje stvarnosti, ideje, simbola ili svetog teksta. Njena istorija obuhvata antičku filozofiju, hrišćansku mističnu književnost i kasnija filozofska tumačenja, pa je ne treba bez ostatka prevoditi pojmovima iz indijske tradicije.

Sličnost između kontemplacije i meditacije nalazi se u pažnji, unutrašnjem razmatranju i odmaku od površnog toka misli. Razlika je u jeziku tradicije i u okviru koji taj jezik pretpostavlja. Kada se kontemplacija odnosi na filozofsko pitanje ili teološki tekst, ona može biti pre svega oblik promišljanja. Kada se meditacija opisuje kroz joga sutre, njen smisao proizlazi iz posebne mape uma, discipline i oslobođenja.

Otuda nije dovoljno pitati koja je reč „tačna“. Preciznije pitanje glasi: iz koje knjige, škole i prevodilačke tradicije dolazi određeni izraz? Čitalac koji to proverava lakše izbegava dve česte krajnosti: površno izjednačavanje svih duhovnih tradicija i tvrdo razdvajanje pojmova koji ipak mogu imati dodirne tačke.

Zašto prevod i kontekst menjaju razumevanje

Reči meditacija, pažnja, sabranost i kontemplacija nose značenja koja su oblikovana dugom upotrebom u srpskom jeziku. Kada prevodilac bira jednu od njih za sanskritski ili grčki termin, on ne prenosi samo reč već i čitav niz asocijacija. Zato je korisno uporediti prevod sa objašnjenjima, beleškama i širim filozofskim okvirom dela.

Pojam samadhi (samādhi), na primer, često se prevodi različito, a njegova uloga u Patanđalijevom sistemu ne može se objasniti jednom kratkom definicijom. Ozbiljno izdanje ne skriva ovu složenost iza velikih obećanja. Ono čitaocu pokazuje gde se pojam nalazi, kako je povezan sa drugim pojmovima i zašto se tumačenja mogu razlikovati.

Isto važi i za savremene knjige o meditaciji. Neke su uvodne i pisane jasnim, neposrednim jezikom. Druge traže sporije čitanje jer uvode terminologiju, istoriju škole ili upućuju na klasične izvore. Početniku je često korisnije da najpre razume razliku između opšteg naziva i stručnog pojma, nego da brzo usvoji mnoštvo reči bez konteksta.

U izboru literature vredi obratiti pažnju na tri stvari: da li autor jasno navodi tradiciju iz koje piše, da li razlikuje istorijske izvore od savremenih tumačenja i da li prevod objašnjava ključne termine. Takva merila čine čitanje pouzdanijim, bez obzira na to da li čitaoca više privlače filozofija, duhovnost ili istorija ideja.

Kome je knjiga namenjena

Literatura o Patanđaliju i joga sutrama namenjena je čitaocima koji žele da izraz meditacija ne prihvate kao neodređenu etiketu. Korisna je polaznicima i predavačima joge koji traže jasniji odnos između savremenog rečnika i klasičnih izvora, ali i studentima filozofije, istraživačima religija i čitaocima zainteresovanim za istoriju duhovnih pojmova.

Za početnika je najvažnije da ne očekuje da jedna knjiga odgovori na sva pitanja o različitim tradicijama. Uvodni tekst može dati osnovnu orijentaciju, dok komentarisano izdanje klasičnog dela otvara prostor za pažljivije proučavanje. Iskusniji čitalac može porediti prevode i komentare, vodeći računa o tome da se značenje ne izvodi iz jedne izdvojene rečenice.

Ova literatura nije namenjena brzom prikupljanju tehnika niti potvrđivanju unapred stvorenih uverenja. Njena vrednost je u razvijanju tačnijeg jezika za pitanja koja se često postavljaju olako: šta je pažnja, šta znači unutrašnja sabranost i na koji način različite tradicije govore o čovekovom odnosu prema mišljenju i iskustvu.

Pitanja i odgovori

Da li su meditacija i koncentracija isto?

U opštem govoru mogu se preplitati, ali u preciznijoj terminologiji nisu isto. Koncentracija naglašava usmeravanje pažnje na predmet, dok se meditacija u pojedinim tradicijama opisuje kao postojaniji i neprekinutiji odnos prema tom predmetu. Značenje ipak zavisi od autora i izvora koji se čita.

Da li se kontemplacija može izjednačiti sa dhjanom?

Ne bez dodatnog objašnjenja. Kontemplacija pripada evropskom filozofskom i religijskom rečniku, dok dhjana ima određeno mesto u okviru Patanđalijevog sistema. Mogu se porediti po nekim obeležjima, ali poređenje ne ukida razlike u istorijskom poreklu, cilju i jeziku.

Odakle početi sa čitanjem joga sutri?

Najrazumnije je početi izdanjem koje, pored prevoda, nudi uvod i objašnjenja osnovnih pojmova. Čitalac tada može da prati redosled ideja, umesto da pojedine izraze tumači odvojeno od celine. Na stranici proizvoda odabranog naslova korisno je proveriti da li izdanje sadrži komentar, napomene ili dodatni uvodni tekst.

Pažljivo čitanje klasičnih izvora ne traži brz zaključak, već spremnost da se razlikuju reči koje na prvi pogled zvuče isto. Praksa se uči kod kvalifikovanog predavača, a kod tegoba se obraća lekaru.